Roedd Robert Owen yn eithriad i"r rheol. Tra bod gan llawer o"r diwydianwyr cynnar enw drwg am gymryd mantais o"u gweithwyr, roedd Owen yn hyrwyddo diwygiad cymdeithasol, gan ymdrechu i ddod â chyfnod y melinau tywyll satanaidd i ben. Dangosodd mai"r unig ffordd y gallai cyfalafiaeth oroesi oedd trwy drin gweithwyr yn deg.

Ganed Owen yn y Drenewydd yn Sir Drefaldwyn, a dechreuodd weithio pan oedd yn 9 oed mewn siop ddillad yn y dref. Ar ôl iddo ennill prentisiaeth, aeth i fyw a gweithio ym Manceinion, oedd ar y pryd yn ganolbwynt newid cymdeithasol ac economaidd. Er eu bod yn gwneud eu ffortiwn, roedd perchnogion y ffatrïoedd yn gyfrifol am rai o"r amodau gwaith mwyaf dychrynllyd a welwyd erioed. Nid oeddent chwaith yn cyflawni eu dyletswydd o ddilladu, lletya ac addysgu eu gweithwyr ifanc.

Roedd chwyldro yn y byd cynhyrchu tecstilau yng Ngogledd Orllewin Lloegr ac yn y maes hwn mentrodd Owen fynd i fusnes, gan gynhyrchu peiriannau nyddu i ddechrau, ac wedyn fel perchennog melin gotwm. Tra ar ymweliad â Glasgow i werthu ei gynnyrch, cyfarfu â David Dale a"i ferch Caroline, a briododd yn ddiweddarach. Ym 1799 prynodd Owen a"i bartneriaid busnes felin New Lanark oddi wrth Dale.

Yno, aeth Owen ati ar unwaith i weithredu ei egwyddorion. Cwtogodd ar yr oriau gwaith, cododd yr oedran dechrau gweithio, a dechreuodd wella amodau byw y gweithwyr, gan gynnwys agor siop oedd yn ailgylchu ei helw. Yn ddiweddarach sefydlodd gymuned debyg yn New Harmony yn yr Unol Daleithiau.

Ar sail y profiad hwn cafodd y mudiad cydweithredol ei sefydlu, ac fe baratôdd y ffordd ar gyfer y syniad diweddaraf o gymdeithas hapddalwyr. Mae cysylltiad hefyd rhwng y syniad o gymuned fodel a"r rhaglen Trefi Newydd ar ôl y rhyfel.

O"r mudiad cydweithredol y tarddodd y syniad o Undebau Llafur. Roedd Owen yn gysylltiedig â"r undebau cynnar er - yn gwisgo het perchennog melin o bosibl - nid oedd yn credu mewn streiciau.

Roedd syniadau Owen genedlaethau o flaen amser. Maent yn parhau i hysbysu ffordd o feddwl y rheiny sy"n credu bod pobl yn bwysicach nag elw.